logo Skripsi - Papua - Theses honai/home page

Kamma, Freerk Christiaans 1954 De Messiaanse Koréri-bewegingen in het Biaks-Noemfoorse cultuurgebied, PhD Dissertation, University of Leiden, Den Haag: J.N. Voorhoeve. Paper, 250 pp, two fold maps.
    © Freerk Ch. Kamma 1954 (and 1972). Use of any part of this thesis for any purpose must be acknowledged.

Title: Koreri: Messianic Movements in the Biak-Numfor Culture Area
SUMMARY – see Freerk Ch. Kamma 1972. Messianic Movemements in the Biak-Numfor Culture Area (Translated from the Dutch by W.E. Haver Droeze-Hulswit). Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde Translation Series 15. The Hague: Martinus Nijhoff. Pp. 274-278.


Ringkasan (Indonesian translation by Dr Jaap Timmer)

Judul: KORERI: Gerakan Messianis dalam Kebudayaan Biak-Numfor.

Bab 1
Masyarakat Biak amat diwarnai oleh ketidakpastian yang sangat tinggi, juga mengenai kebutuhan dasar hidup mereka. Hal ini merupakan akibat dari tanah yang tidak subur dan posisi geografis kepulauan Biak yang menghalangi komunikasi internal dan mempersulit hubungan masyarakat Biak dengan daerah lain di wilayah Teluk Cenderawasih. Keadaan terisolir dan komunikasi terbatas itu menyebabkan berkembangnya sifat kedaerahan (regionalisme) yang kuat. Oleh karena itu kelompok bahasa atau logat, kampung dan suku, amat terpengaruh. Arus emigrasi yang tinggi, hubungan dengan dunia luar dalam ekspedisi perang di masa lampau dan kemudian pelayaran ke Tidore serta ketrampilan sebagai pandai besi berjalan, mengakibatkan masuknya benda-benda luar dalam pertukaran seremonial setempat. Oleh karena itu, perolehan benda-benda penting itu makin dikaitkan dengan wibawa. Perkawinan dan pembentukan kelompok-kelompok ditentukan oleh alasan ofensif dan defensif, dan pada tahun-tahun kemudian oleh faktor-faktor ekonomis. Golongan-golongan sosial tidak mampu mempertahankan dirinya karena tidak ada golongan endogamis dan adanya pengangkatan budak-budak, tetapi dari sisi lain karena ada ketegangan terhadap wibawa yang dikumpulkan secara perorangan.
    Perasaan ketergantungan kepada sesuatu yang disebabkan oleh keadaan alamiah yang bertentangan diimbangi dengan pengetahuan tentang ilmu mantera, kepercayaan terhadap roh-roh nenek moyang dan sebuah ritus total yang berhubungan dengan Yang Maha Esa (Cakrawala atau Matahari). Menurut orang Biak ada perbedaan jauh sekali antara dunia “yang nyata” dan dunia yang “ideal.”
    Para pendiri suku dan nenek moyang yang baru jadi berposisi sebagai setan-setan mitologis dan setengah dewa-dewa karena ada kecenderungan untuk menghubungkan penemuan kembali rahasia hidup dan kematian dengan nenek moyang. Mereka juga memperboleh menggantikan mereka dengan Yang Maha Esa (Manseren Nanggi) dalam mitos-mitos sebagai tanda pengurangan keterlibatan mereka karena ada pengetahuan tentang rahasia yang merupakan syarat untuk kekuasaan riil. Cuma dalam pemberian yang berkaitan dengan pemberian kepada Cakrawala (Fan Nanggi) suku Biak mendapatkan persatuan yang melebihi perbatasan-perbatasan golongan yang rendah. Oleh karena itu persatuan orang Biak ditentukan oleh agama, bukan oleh politik. Persatuan itu tidak bersifat sebagai komunitas ritual melainkan ideal yang sempurna (Utopis) menuju kepada pemulihan komunitas awal dan penindasan persaingan.

Bab 2
Dalam mitos Manarmakeri dikenal adanya nenek moyang tradisional atau sejati sebagai tokoh utama. Ia mengandung banyak pahlawan mitologis. Banyak unsur yang tersebar dimana-mana dalam ceritra rakyat dan kepercayaan orang Biak dipusatkan pada tokoh itu. Dia adalah pahlawan yang memiliki kembali rahasia dunia orang mati dan oleh karena itu, dia diperbolehkan untuk membarui zaman awal yang bersifat mitologis itu. Dia mendapati bahwa keadaan sejati tersembunyi tetapi karena dia menemukan kembali rahasia itu dia berhasil memperlihatkannya. Keberhasilan itu memberikan “harta benda dan makanan” kepadanya yang merupakan unsur-unsur utama pertukaran seremonial dan kegunaan masyarakat. Melalui kemenangan itu dia mampu mengakhiri penjajahan, persaingan, dan kematian, akan tetapi, karena menyamar sebagai orang tua maupun sebagai orang muda yang menjadi muda kembali oleh permandian api, masyarakat tidak dapat mengenal dia sebagai tuhan dari Utopia (Manseren Koreri). Oleh karena itu, dia berangkat ke arah barat setelah berjanji pada masyarakat bahwa pada suatu saat, dia akan kembali.

Bab 3
Kami mengetahui adanya mitos-mitos yang menceritakan kedatangan kembali tersebut sejak menjalin hubungan pertama dengan orang Biak dan orang Numfor. Dalam kurun waktu itu bisa ditemukan proses penggabungan unsur-unsur baru dalam mitos-mitos itu.

Bab 4 dan 5
Perbedaan antara versi-versi mitos utama disebabkan oleh faktor-faktor kebudayaan tingkat rendah karena perpaduan unsur baru dapat dikenal dari tingkat sejauh mana kelompok-kelompok kebudayaan tingkat rendah telah memasukkan unsur baru dalam versi mereka sendiri. Ada empat pusat utama mitos-mitos dimana terdapat unsur mitos utama. Ada juga hubungan lokal dengan tokoh utama yang mendasarkan versi istimewa dari mitos utama dan yang juga menjadi initiatip untuk memulai suatu gerakan.
    Unsur yang merupakan mitos utama sering ditemui dalam mitologi Biak-Numfor, yaitu: 1. tokoh tersembunyi, diterima atau ditolak; 2. hubungan dengan nenek moyang dan “dunia orang mati”; 3. fungsi utama pohon kelapa; 4. perlayaran dari Barat ke Timur dan kumpulan menurut generasi; 5. fungsi bulan, mata hari dan Bintang Kejora; 6. aneka bintang yang tampil dalam mitos-mitos; 7. kejadian ciptaan oleh tokoh-tokoh utama; 8. fungsi tempat keramat suku sebagai pusat kekuasaan khayal dan mobilitasnya.
    Identifikasi dunia mitologis dengan arah geografis Barat merupakan kemungkinan transportasi ke Barat dan semua hal berkaitan dengannya dalam lingkungan mitologis dan memungkinkan penafsiran mitologis.

Bab 6
Pada malam-malam menjelang kedatangan messias, mereka memberi instruksi-instruksi tentang bagaimana menghubungi orang mati dan bagaimana mendatangkan Koréri. Hasil itu dapat tercapai melalui suatu luapan kegembiraan dalam pergelaran lagu-lagu dan tarian serta penggunaan ilmu merupakan tiruan. Kegilaan masal, penampakan buatan, kerasukan roh, dan pembicaraan meracau adalah fenomena yang menyertainya.

Bab 7
Penelitian historis tentang gerakan-gerakan messianis ini sejak tahun 1855 mengambarkan adanya 45 macam gerakan. Walaupun data tentang beberapa gerakan sangat kurang, ciri-coraknya bisa digambarkan melalui kesamaannya dengan gerakan lain. Kecuali dalam suatu gerakan pada tahun 1855 yang ternyata melawan pembayaran upeti kepada Tidore (yang berkuasa di Barat Laut Nieuw-Guinea), tidak ditemukan reaksi negatif terhadap orang asing didalam gerakan-gerakan awal. Setelah itu, ternyata ada penafsiran mitologis terhadap orang asing dan harta bendanya dalam mitos-mitos dan juga dalam proklamasi pelopor-pelopor gerakan. Penemuan dunia Barat dan hubungan dengan orang Eropa yang pada awalnya dianggap sebagai nenek moyang yang hidup kembali, memasukkan beberapa tokoh asing dalam mitologi mereka. Akan tetapi, secara berangsur-angsur muncul demitologisasi dan peningkatan akulturasi yang menghasilkan perlawanan mental, dan dampaknya makin tampak dalam mitos-mitos dan gerakan-gerakan messianis itu. Dalam gerakan-gerakan tersebut, aneka pusat kuasa mitologis makin nyata. Sistem kekeluargaan, kadang-kadang dilihat melalui garis keturunan perempuan, dan orang tua berperan sangat penting sebagai konoor (bentara messias yang akan datang). Ada beberapa daerah, termasuk yang didiami masyarakat emigran Biak, yang menjauhkan dirinya dari mereka walaupun gerakan-gerakan itu melintas batas-batas kebudayaan dan bahasa. Faktor utama dalam proses itu adalah bahwa latar belakang dan isi aktual kebudayaan yang diambil oleh kaum migran tersebut tidak cocok dengan sifat gerakan itu.

Bab 8
Gerakan messianis besar pada tahun 1938 sampai dengan 1943 mengambarkan semua aspek tersebut. Data yang diperoleh dari para penganutnya kiranya menjelaskan tentang intensitas gerakan itu dialami dan aneka-ragam harapan serta alasannya. Ternyata perbedaan itu juga disadari begitu oleh penganut-penganutnya. Pada awalnya ada sentralisasi yang diakibatkan oleh alasan politik; setelah itu muncul daerahisme di Biak. Asimilasi dan penggunaan unsur Kristiani memberi sifat sinkretisme kepada gerakan itu. Penggunaan harta benda ekonomis Eropa menggarisbawahi aspek-aspek ekonomis dalam mitos-mitos. Perasaan kegagalan muncul dengan cukup tinggi. Perlawanan terhadap penindasan dan pengawasan dalam bentuk apapun memberitahukan kritik terhadap orang asing (amberi) yang dekat. Pemberontakan terhadap tentara Jepang mengakibatkan akhir yang dramatis.

Bab 9
Penelitian faktor-faktor historis yang bisa mempengaruhi gerakan-gerakan tersebut menjelaskan bahwa krisis-krisis muncul dari fakta objektif: lingkungan geografis, penyakit dan kematian, dan faktor-faktor sosio-ekonomis, yakni makanan dan pertukaran seremonial. Hubungan pertama dengan orang asing tidak mempengaruhi gerakan-gerakan messianis itu. Walaupun ketaklukan terhadap Tidore mendatangkan unsur campur tangan yang hebat, anggapan bahwa situasi yang tidak menentu yang diakibatkan oleh berbagai sebab yang dipicu oleh persaingan yang berkepanjangan dan ketiadaan rasa aman ditengah masyarakat Biak, merupakan unsur-unsur yang lebih berpengaruh sebagai penyebab krisis daripada pengaruh Tidore yang sangat jauh.
    Pada waktu akulturasi mulai muncul penghargaan terhadap kemajuan teknologi Barat yang disertai dengan perlawanan terhadap pengawasan. Walaupun Misi Protestan (sejak tahun 1855) dan Pemerintahan (sejak 1898) yang memakai tindakan yang drastis mengakibatkan krisis mendalam terhadap masyarakat Biak, upaya artifisial untuk memasukkan unsur-unsur asing (juga diinginkan) mengakibatkan perlawanan secara alamiah. Untuk hidup manusia sejati harus mampu menonjolkan diri.


SAMENVATTING
(Adapted from Freerk Ch. Kamma 1954. De Messiaanse Koréri-bewegingen in het Biaks-Numfoorse cultuurgebied. PhD Thesis, University of Leiden.)

Hoofdstuk 1
De Biakse samenleving kent een grote van onzekerheid, zelfs ten aanzien van de meest elementaire levensbehoeften. Dit is vooral het gevolg van de onvruchtbare bodemgesteldheid en de geografische ligging van de Biakse eilanden, waardoor de onderlinge verbindingen en die met gebieden in de Geelvinkbaai worden bemoeilijkt. De geïsoleerde ligging en de gebrekkige communicatie heeft een sterk regionalisme in de hand gewerkt. Dialectgroepen, dorpen en clans, stonden dan ook op de voorgrond. Veelvuldige emigraties, contacten met de buitenwereld op de verre rooftochten in de oudste tijd en later op tochten naar Tidore en als reizende smeden, brachten vreemde goederen in het ceremoniële ruilverkeer. Er werd veel waarde gehecht aan het verkrijgen van deze vitale waardegoederen. Huwelijk en groepsvorming werden door offensieve en defensieve motieven en in latere jaren door economische factoren bepaald.
    Een sterk afhankelijkheidsbesef werd gecompenseerd door kennis van magie, de verering der voorouders en banden met de hoogste Godheid (de Hemel of de Zon) door een alles omvattend ritueel. In het religieuze denken van de Biakkers wordt een duidelijk onderscheid gemaakt tussen “de ideale en de feitelijke wereld.” Voor de mythische wezens, demonen en halfgodengestalten komen de stichters van de eigen clan en de recente voorouders in de plaats. Dit komt omdat er een neiging bestaat de herovering van het verloren gegane geheim van leven en dood van de voorouders te verwachten. Alleen in het ritueel verbonden met het offer aan de Hemel (Fan Nanggi) kent de Biakker een eenheid, die over de subculturele grenzen heen reikt. De eenheid van het Biakse volk is daarom religieus en niet politiek bepaald; ze draagt het karakter van een cultusgemeenschap.
    Het heilstaat-ideaal omvat echter tevens het herstel van de oergemeenschap en een overwinning van de rivaliteitsverhouding.

Hoofdstuk 2
In de mythe van Manarmakeri is een traditionele of werkelijke voorouder de hoofdfiguur. In hem krijgen veel mythische helden gestalte en zijn elementen geconcentreerd die verspreid in de gehele Biakse mythologie voorkomen. Hij is een held, die het geheim van het zielenland heroverde en daardoor de mythische oertijd wist te doen herleven. Hij ontdekte, dat de feitelijke werkelijkheid in wezen slechts de omhulling is van de ideële werkelijkheid, doch hij wist deze omhulling te doorbreken door het geheim daarvan te heroveren. Dit stelde hem in het bezit van de “schatten en het voedsel:” hoofdbestanddelen van het ceremoniële ruilverkeer en voorwaarde voor het functioneren der samenleving. Door deze herovering had een einde kunnen komen aan het zwerven, de verdeeldheid en de dood, maar noch in the vermomming als Oude Man noch in die van de door de vuurdoop vernieuwde jongeling herkende men hem als Heer van de Heilstaat (Manseren Koréri). Daarom trok hij weg naar het Westen, echter met de belofte eens te zullen terugkeren.

Hoofdstuk 3
Onze kennis van de mythen, waarin over deze wederkomst wordt gesproken, dateert van de eerste ontmoetingen met de Biakkers en Noemforen. In dit tijdsperspectief is duidelijk waarneembaar hoe in deze mythen nieuwe elementen werden opgenomen en verwerkt.

Hoofdstuk 4 en 5
De verscheidenheid in de versies van de hoofdmythe danken hun ontstaan aan subculturele factoren. Integratie van een motief in de Biakse cultuur is namelijk merkbaar uit het feit dat bepaalde groepen een eigen versie hebben geaccepteerd. Tevens werd duidelijk dat er vier mythische centra bestaan als plaatsen waar zich de gebeurtenissen in de hoofdmythe afspelen. Verwantschap of relatie met de hoofdfiguur en locale contacten met hem, leiden vaak tot een eigen versie en tot het nemen van het initiatief voor een beweging.
    Uit het geheel van mythen blijkt, dat alle elementen waaruit de hoofdmythe is samengesteld vaak in de Biak-Noemfoorse mythologie voorkomen. Voorbeelden daarvan zijn: 1. de vermomde figuur, aanvaard of afgewezen; 2. contact met de voorouders en het zielenland; 3. de belangrijke functie van de cocospalm; 4. de tochten van West naar Oost en het generatiegewijze optreden; 5. de functie van de maan, de zon en de morgenster; 6. het voorkomen van verschillende dieren uit de mythen; 7. de functie van het clanheiligdom als mythisch machtscentrum en de verplaatsbaarheid daarvan.
    De identificatie van het mythische en het geografische Westen bood de mogelijkheid het Westen en alles wat daarmee samenhangt in de mythische sfeer te adopteren en aan een mythische interpretatie te onderwerpen.

Hoofdstuk 6
In de adventsnachten met hun georganiseerde climax door middel van geëigende liederen en dansen zien we hoe het contact met de doden en het door imitatieve magie bewerkstelligen van de komst van de Koréri poogt te benaderen. Verschijnselen van massapsychose, kunstmatig bewerkstelligde visioenen en glossolalie treden daarbij op.

Hoofdstuk 7
In het historisch overzicht worden vanaf 1855 37 bewegingen beschreven. Hoewel sommige gegevens zeer summier zijn, kan op basis van de kennis van andere bewegingen toch een goede beschrijving worden gegeven. In de oudste bekende bewegingen is geen sprake van een reactie op de vreemdelingen, met uitzondering van die van 1855, waarin een verzet tegen de schatting aan Tidore tot uiting komt.
    Het blijkt uit het verdere verloop dat niet alleen in de mythen, maar ook in de oproepboodschappen van de voorlopers, vreemdelingen en hun goederen mythisch werden geïnterpreteerd. Ontdekking van het Westen en contact met de blanken, die aanvankelijk voor herleefde voorouders werden aangezien, leidde tot opname van verschillende figuren in de mythen. Gaandeweg verliezen ze echter hun mythologische betekenis. De toenemende uit het Westen afkomstige invloeden roepen psychologische weerstanden op, waarvan de neerslag in de mythen en bewegingen steeds sterker wordt. Bij de bewegingen laten de verschillende mythische machtscentra zich gelden. Verwantschap met de Oude Man, soms zelfs via de matrilineale lijn, blijkt voor het konoorschap zeer belangrijk te zijn. Hoewel de bewegingen de grenzen van de taal en cultuur doorbreken, zijn er ook verschillende gebieden, zelfs van Biakse emigranten die zich afzijdig houden. Dan blijkt de achtergrond en wezenlijke inhoud van de door de emigranten overgenomen cultuur, met de aard van de beweging niet in overeenstemming te zijn.

Hoofdstuk 8

De grote beweging van 1938-1943 geeft ten slotte een dergelijke manifestatie in al haar aspecten te zien. Dankzij vele gegevens van deelnemers was het mogelijk uiteen te zetten hoe intens een beweging beleefd wordt en hoe heterogeen de verwachtingen en motieven zijn. Merkwaardig is dat men zelf dit heterogene onderkent. Onder invloed van politieke motieven kan men aanvankelijk een centralisatie constateren, in een later stadium doet het Biakse regionalisme zich gelden. Assimilatie en gebruikmaking van Christelijke elementen geven de beweging een schijn van synctretisme. Door het opnemen van moderne Westerse goederen en communicatiemiddelen krijgt het economisch aspect in de mythen een sterke nadruk. Met volle kracht komen nu ook de gefrustreerde gevoelens naar boven. Weerzin tegen overheersing en bevoogding in elke vorm voert tot een felle reactie tegen de bereikbare vreemdelingen. Gewapend verzet tegen de Japanners leidt tot het dramatische einde.

Hoofdstuk 9
Uit het overzicht van de historische factoren die de beweging zouden hebben kunnen beinvloeden blijkt dat in eerste instantie de voorkomende crises ontstaan uit de objectieve feiten, zoals het geografisch milieu, ziekte en dood en dat daarnaast de sociaal-economische factoren (voedsel en goederenruil) van betekenis zijn geweest. Contact met vreemdelingen had hierop aanvankelijk geen invloed. Hoewel onderwerping aan Tidore een ernstige ingreep betekende, is het aannemelijk dat de onzekere situatie door de hierboven genoemde oorzaken vermeerderd met de scherpe rivaliteitshouding en het ontbreken van onderlinge veiligheid, meer hebben bijgedragen tot het ontstaan van crises dan de invloed van het verre Tidore. Pas langzamerhand wordt de acculturatie een factor van betekenis. Positieve waardering van de voortbrengselen der Westerse techniek wisselt dan af met een weerzin tegen bevoogding.
    Al heeft de Zending (sedert 1855) noch het Gouvernement (sedert 1898) door ingrijpende maatregelen de Biakse samenleving in een acute crisis gedreven, toch roepen kunstmatige pogingen tot de invoering van vreemde elementen, ook al worden die begeerd, een innerlijke weerstand op, die algemeen menselijk en dus ook Biaks is. Werkelijk leven betekent in de eerste plaats zichzelf zijn.


  © Copyright UNIPA - ANU - UNCEN PapuaWeb Project, 2002-2003.

honai/home page